Türk Runik Yazı
Bugünkü Türkçeyle yazın, eski Türk alfabelerinde nasıl yazıldığını görün
Yazdığım alfabe:
Örnekler:
·
·
·
·
·
·
Ortak Türk Alfabesi · 34 harf · harfe dokunun, yazıya eklensin
Türkiye Türkçesi alfabesinde olmayan harfler
Latin okunuş · noktalı altı çizili yerlere dokunun: öteki okunuşlar
Eğik renkli harfler taşta yazılmamış, okurken eklenen ünlülerdir. Okunuş, uygulamanın yazma kurallarıyla geri yazıldığında aynı işaretleri veren adaylar arasından seçilir; birden çok aday varsa en olası olan gösterilir. Aşağıdaki satırlar öteki alfabelerdeki karşılığı bu okunuşa göre yazar; bir okunuş seçerseniz satırlar da değişir.
karşılığı yok
yaklaşık karşılık
AçıkTaş yazıtında yok; Mirşan ekledi
İşarete dokunun: açıklaması altta çıkar
Kurallar nasıl uygulanıyor?
- Yön: sağdan sola, yazıtlardaki gibi. Kelimeler iki noktayla ( : ) ayrılır.
- Runik yazınca: "Yazdığım alfabe" bölümünden bir runik alfabe seçilirse yazılan işaretler önce okunur (Latin okunuş kartı), sonra bu okunuş öteki alfabelere yazılır. Yazılan alfabenin kendi satırı gizlenir; Etrüsk (Mirşan) ile yazılınca Etrüsk satırı ana akım karşılığını gösterir. AçıkTaş ve Etrüsk tablolarında e olmadığından okunuştaki ë öteki alfabelere e olarak geçer; GökTürk ve ana akım Etrüsk satırlarında avurtlu ë, ï de e, i olur.
- UluKem satırı: İşaretler Mirşan'ın Ulu-Kem alfabesi tablosuna (1970, s. 27) göre çizildi; ses değerleri de onun okumasıdır, ana akım Türkolojide kabul görmez. r, l, ñ, m, n, w, z, ş, s, q, k, b, t için kalın ve ince biçim ayrıdır. a/e, o/u, ö/ü, ı/i çiftleri aynı işaretle yazılır. Yazıt imlasında ünlüler GökTürk'teki gibi düşer; dayanak Mirşan'ın kendi gösterdiği yazılışlardır (1970, şek. 14/26: TÜRGİS = t-ü-r-g-s, TÜRÜK = t-ü-r-k, bir yazıtta t-r-k). Öğretici kipte bütün ünlüler yazılır. Yazıt imlasında Mirşan'ın "mürekkep harfler"i de kullanılır: nç, lt, ant ve akın (aqın) tek işaretle yazılır. Mirşan'ın tablosunda f, h, j, v yoktur (v için w kullanılır).
- AçıkTaş satırı: İşaretler Mirşan'ın Açıqtaş alfebesi tablosuna (1970, s. 28) göre çizildi. Soru işaretli harfler (a, ö, ü, r, m, t, k, ğ, q) AçıkTaş yazıtında geçmez; Mirşan alfabeyi tamamlamak için eklemiştir. Uygulamada kesik çerçeveyle ve soluk gösterilirler. Mirşan'ın açıklaması (1970; 2005 baskısı s. 26):
"Bu alfabe ile yazılan bir tek yazı bulunmuş bulunmaktadır, diğer TALAŞ yazıtları ise bu yazıdan daha genç yazılardır. Bu sebeble alfabenin bütün harflerini tesbit edememiş ve bu alfabeyi tamamlaması gereken harfleri «?» işareti ile göstermiş bulunmaktayız. Bunlardan «T» harfinin T² ve hatta T' (şek. 6), «M» harfinin M⁻ (şek. 7) şeklinde olmuş olması kuvvetle muhtemeldir."
Aynı yerde ü harfinin başka bir yazıtta (oqç yazıtı) geçtiğini belirtir; yani bazı işaretler başka yazıtlardan, bazıları harf gelişim şemalarından alınmıştır. Dokuz harften dördü (a, r, m, ğ) UluKem'deki karşılıklarına çok benzer. Mirşan'a göre UluKem daha genç bir alfabedir; bu yüzden AçıkTaş'ı başka alfabelerle karşılaştırırken soru işaretli harfler hesaba katılmamalıdır. Kalın/ince ayrımı yoktur. Tabloda e bulunmadığı için e ve ä, ë işaretiyle (yaklaşık) yazılır. Yazıt imlasında bitişik işaretler kullanılır: nç, lt, bu, uç, ant, akın, eki. - Etrüsk satırı: İki kip var. Ana akım: Etrüskolojinin kabul ettiği ses değerleri, Unicode Eski İtalik harfleriyle; Etrüsk harfleri sağdan sola yazıldığı için sola bakacak şekilde aynalanır. Etrüskçede o, b, d, g, ö, ü yoktur. Yunanca adları alırken Etrüskler o yerine u, b/d/g yerine p/t/c yazarlardı (Odysseus → Utuze); uygulama bu karşılıkları "yaklaşık" diye gösterir, ö, ü, ğ, c, ç, j için kutu çıkar. k sesi erken Etrüsk yazımındaki gibi yanındaki ünlüye göre üç işaretle yazılır: a ile k, e/i ile c, u ile q. Mirşan: işaretler ve değerler Mirşan'ın Etrüskler, Tarihleri, Yazıları ve Dilleri kitabındaki Etrüsk alfabesi tablosundan alındı. Tabloda çoğu ses için birden çok biçim vardır, ilki kullanılır. Bu tabloda e, f, h, j, ğ, ş yoktur (e için ë kullanılır). Yazıt imlasında Mirşan'ın bitişik işaretleri kullanılır (ti, lt, lu, ökü, nç, uq, uçu, ës, us, ulut, sıñ, uquq, qıñ); bütün ünlüler yazılır. İki kip arasında geçiş yapınca hangi seslerin hangi kaynaktan geldiği görülür: ana akımda boş kalan sesler Mirşan'da Türk runik değerleriyle dolar.
- GökTürk (Orhon) satırı: şu kurallarla yazılır (genel kabul: T. Tekin 1998):
- Kalın / ince ünsüz: b, d, g/ğ, k, l, n, r, s, t, y için iki ayrı işaret var. Seçim, ünsüzün bulunduğu hecenin ünlüsüne göre yapılır: a, ı, o, u → kalın (¹); e, i, ö, ü → ince (²).
- K sesi beş işaretle yazılır: a ile 𐰴, ı ile 𐰶, o/u ile 𐰸, e/i ile 𐰚, ö/ü ile 𐰜.
- Yazıt imlasında ünlüler: a/e yalnız kelime sonunda yazılır; ı/i ilk hecede ve kelime sonunda yazılır; o/u, ö/ü ilk hecede ve kelime sonunda yazılır; yanında 𐰸 (ok/uk) ya da 𐰜 (ök/ük) varsa o işaret ünlüyü zaten gösterdiği için düşer (tokuz 𐱃𐰸𐰔).
- kö / kü başta: 𐰚 ile yazılır, ünlü ardından gelir (Kül 𐰚𐰇𐰠); 𐰜 ünlüden sonra gelen k içindir (Türk 𐱅𐰇𐰼𐰜).
- Bitişik işaretler (yazıt imlası): nt/nd 𐰦, nç/nc 𐰨, ny 𐰪, ng 𐰭, lt/ld 𐰡. Öğretici kipte bunlar ayrı ayrı yazılır.
- Yaklaşık karşılıklar: c için ayrı işaret yok, ç işareti kullanılır. v sesi Eski Türkçede yok (ev ← eb); b işareti kullanılır.
- Karşılığı olmayanlar: f, h, j, w, x ve rakamlar kutu işaretiyle gösterilir.
- Ortak Türk Alfabesi harfleri: q her zaman kalın k olarak yazılır (𐰴 / 𐰶 / 𐰸). ä (açık e) runik yazıda e ile aynı işaretle gösterilir. ñ tek ses sayılır, doğrudan ng işaretiyle yazılır. Türkiye Türkçesindeki "ng" ise bazen iki ayrı sestir (en-gin); bu durumda ñ yerine n ve g ayrı yazılmalı, uygulama yazıt imlasında "ng"yi birleşik işaret sayar.
- Yenisey satırı: Unicode'da ayrı Yenisey biçimi olan işaretler o biçimle, olmayanlar Orhon biçimiyle yazılır. Yenisey'de e için ayrı bir işaret (𐰅) ve ng için kalın/ince ayrımı (𐰬 / 𐰮) var.
- Sınır: Bu kurallar yazıtlardaki imlanın sadeleştirilmiş hâlidir; yazıtlarda aynı kelime farklı yazılabilir. Alıntı ve bileşik kelimelerde ünlü uyumu bozulursa her hece kendi ünlüsüne göre değerlendirilir.